Igartza: Beasaingo auzokide txit agurgarri hori

Udalak Igartzako ardura hartu zuenez geroztik, ez zuen Beasainen auzokide agurgarri, ohoretsu eta ospetsuagorik topatuko, ez horixe.

Alabaina, gizaldietan zehar harreman kontrajarriak izan dira nagusi Beasain eta Igartzaren artean. Izan ere, bi gune horiek mundu-ikuskera guztiz desberdinak babestu eta aldarrikatu dituzte Historian zehar.

Beasaingo jendeak, auzotasuna eta udalbatzaren arabera bizimodua antolatzen zuen bitartean, Igartzan egunerokotasuna bertako nagusiaren inguruan eratzen zen, pertsona baten inguruan, alegia.

Hori dela eta, herri-gunean nortasuna nongotasunarekin batera garatzen bazen ere, jauregiaren sarean sartzen zirenak bertako buruzagiari atxikiak ziren, eta ez lurralde bati. Beasaingoa izateko, hiriaren beharra zegoen, udal-barrutiarena eta udalbatzarena; Igartzarra izateko, aldiz, ez dago mugarik: Igartzako nagusiaren senide, bezero eta menpekoak azaltzen diren tokiak Igartzarrak dira eta.

Gaurko irudi bat erabiliz, antzinako Beasaingo herritarrek euren balizko nortasun-agiriak erakutsiko balizkigute, bertako zantzuak, Ordizia-Beasain ziratekeen; Igartzarrenek, berriz, Oinatz-Lazkao-Igartza adieraziko lituzkete. Batzuek, hiri-guneak; besteek, abizenak.

Bi filosofia horiek —auzokidetasuna/senidetasuna- borrokan aritu ziren, batak zein besteak, bailaran bizi zirenak lotzeko asmoz edota baliabideak —nola gizabanakoenak hala ekonomikoak- bereganatzeko lehian. Horregatik, Igartzaren eta Beasainen garapena, Hiriaren (Hiribilduaren hobeki esanda) eta Ahaide Nagusien arteko liskarretan kokatu beharko genuke Ahaide Nagusien oldarraldiei aurre egiteko, Segura eta Ordizia azaltzen zaizkigu. Areria alkatetza zaharrean bilduta bizi eta Nagusien menpean, Lazkaoko Jaunaren menpean alegia, erori nahi ez zutenak haietan bildu ziren. Astigarreta eta Gudugarreta, esate baterako, Segurari elkartu zitzaizkion 1384an; Beasain, bestalde, Ordiziako Villafrancaren babespean sartu zen 1399an.

Egoera horren aurrean, Ahaidetasuna gizartearen gakotzat defendatzen zutenek Erdi Aroan sortutako Igartzaren modu berri bat bultzatzea aukeratu zuten.

Egun ikusten dugun Igartzako multzoa horren ondorio da. Alta, Beasainek eman berri zion auzokotasunarekin, liskarrak bukatutzat eman ditzakegu. Igartza, jada, auzoko bat gehiago dugu, nahiz eta bere itxura ederrak, bere iragana ozenki oihukatu.

Egitura galant horiek, esan bezala, XIV. mendearen bukaeran Lazkaoko leinuak zahar-berritzeko hartutako erabakiaren ondoriotzat jo ditzakegu. Orduko kronikagileen hitzetan, 1370-80ren bueltan eta Segura-Ordizia-Beasainek luzatzen zuten erronkari eutsi ahal izateko, Joan Lopez Lazkaokok bere semeren bat hautatu zuen Igartza sustatzeko. Gartzi Lopez Lazkaoko izan zen aukeratua eta Igartzako balioa, errentaz eta gizakiz handitzea agindu zitzaion.

Xede horren karietara, Gartzi Lopezek eta bere ondorengoek, lursailak erosi eta jendea erakartzeari ekin zioten. Horrekin batera, errotak eta burdinola, besteak beste, martxan jarri zituzten.

Lan itzel horrek berebiziko oztopoak gainditu behar izan zituen: 1456an Gaztelako Enrike IV. erregeak dorretxe guztiak birrintzeko agindua eman zuen. Igartzako dorrea ere erabat txikitua izan zen.

Dena den, Gartzik abiatu zuen ildoak, aurrera egin ahal izan zuen, 1475ean Igartza berriro martxan zegoen eta. Horrela, 1.504an, Gartziren biloba zenaren hilburukoan, Maria Igartzakoarenean, alegia, zerrenda hau topatzen dugu: "Igartzako jauregia, errota eta burdinola; Igartzaolea burdinola (Aratz-Matxinbenta) Usategi, Zapatari eta Errementari etxeak; Aratzeko benta eta errota; Agirrezabal ospitalea; Barrendain, Antzizar txikia, Abarizketa Behekoa eta Arrieta baserriak".

Ikus ditzagun, bada, eraikuntza horien ezaugarri nagusienak